Hesperian Health Guides
Биринчи оюндар жана оюнчуктар
HealthWiki > Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү балдарды реабилитациялоо > 35-БӨЛҮМ: Баланын өнүгүүсүнө түрткү берүүнү эрте баштоо жана өнүктүрүүчү көнүгүүлөр > Биринчи оюндар жана оюнчуктар
Балдар бир нерсени оюн аркылуу эң мыкты үйрөнүшөт. Андыктан, балага карата жасалган ар бир иш-чараңызды оюндун бир түрүнө айлантууга аракет кылыңыз.
Бир нерсени оюнга айлантуу үчүн татаал нерселерди ойлоп чыгаруунун зарылдыгы жок, андан көрө ошол нерсени кантип аткарганда кызыктуу болору тууралуу ойлонуңуз. Кылган иш-аракеттери балага кызыктуу болуп бүтмөйүнчө жана аны аткаруудан тажамайынча, ошол иш-аракеттер бала үчүн оюн боюнча кала берет. Бирок ошол иш-аракеттер бала үчүн кызыктуу болбой калса, же бала аларды аргасыздан гана кылып жаткан болсо, анда ошол иш-аракеттер ага оюндай сезилбей калганы анык. Кичинекей балдарга (өнүгүүсү жай жүргөн чоңураак балдарга деле) бир эле нерсени аткара берүү кыска убакыт эле кызыктуу болот. Көп өтпөй бала андан тажай баштайт, ошондо үйрөнүүсү токтойт. Андыктан, көнүгүүлөр балага оюн болуп сезилип, бул жетишерлик узак убакыт созулуусу үчүн:
| 1. бир көнүгүүнү кыска убакыт аткарсын, жана |
| 2. көнүгүүнү бир аз өзгөртүп “жаңылантуу” жолу аркылуу аны бала үчүн кайрадан кызыктуу кылуунун жолдорун издеңиз. |
| Бул эки сүрөттөгү эки бала окшош бир көнүгүүнү кылып жатышат. Бири үчүн бул көнүгүү - оюн, ал эми экинчиси үчүн ал такыр андай эмес. Эмне үчүн? |
 |
|
Оюндардын бардыгын алдын ала уюштуруунун же пландоонун зарылчылыгы жок. Көп учурда бардыгы табигый нугу менен жүргөндө, бала жакшыраак үйрөнөт. Оюнда кызыктуу жоруктардын, капыстан орун алуучу нерселердин жана эркиндиктин элементтери болуш керек. Бала башка балдар менен ойногонду үйрөнүүсү маанилүү. Ошол эле учурда, ага өзүнчө ойноосуна да мүмкүнчүлүк берип туруу маанилүү.
Бала башкалар менен катнашып – жана өзүнчө убакыт өткөрүп – өмүр сүрүүнү жана жашоодон ырахат алууну үйрөнүүсү керек. Оюн – өзүнчө көнүгүү эмес, ал дээрлик бардык көнүгүүлөрдү аткаруунун эң мыкты ыкмасы. Бул бөлүмдө – жана дегеле бүтүндөй китепте – биз көнүгүүлөрдү, терапияны жана үйрөтүү иш-чараларын оюнга айлантуу сунушун улам бергенибиздин себеби мына ушунда.
Оюндарды, башка көнүгүүлөрдөй эле, баланын өнүгүү деңгээлине туура келгендей жана алдыга жылуусуна ага жардам бергендей кылып тандоо зарыл. Алар балага КЫЗЫКТУУ БОЛУШУ ҮЧҮН ЖЕТИШЕРЛИК ТАТААЛ, бирок ошол эле учурда АНЫ ЖАКШЫ АТКАРУУ МҮМКҮН БОЛУУСУ ҮЧҮН ЖЕТИШЕРЛИК ЖЕҢИЛ болууга тийиш. Мисалы:
| Эгер баланын өнүгүүсүнүн деңгээли эмчек эмген баланыкындай болсо, анда балага көздөрүн колдонуусуна жана башын көтөрүп кармоосуна жардам берген оюндарды ойнотуңуз. | 
|
| Эгер бала отура алса, бирок ал үчүн тең салмактыгын сактоо же тизелерин бир биринен ажыратып кармоо кыйын болсо, бул көйгөйлөрдү чечүүгө жардам берген оюндарды караштырыңыз. |  |
Эгер турганды жана басканды үйрөнө баштоодон мурун, салмагын бир тизесинен экинчисине улам которуп машыгуу зарыл болсо, башкаларды тууроодон турган оюндарды колдонуп көрүңүз. Мисалы:
 |
 |
Мазмуну
СЕЗҮҮ ОРГАНДАРЫН ӨРЧҮТҮҮЧҮ ОЮНДАРДА КОЛДОНУУГА МҮМКҮН БОЛГОН ОЮНЧУКТАР ЖАНА ОШОЛ СЫМАЛ БУЮМДАР
Оюн оюнчуктарга салыштырмалуу маанилүүрөөк. Дээрлик бардыгын – карапаны, гүлдөрдү, жайкы жеңил бут кийимди, мөмөлөрдү, ачкычтарды, аттын эски такасын – оюнда оюнчук катары пайдаланса болот.
Оюнчуктарды – же оюнда колдонууга мүмкүн болгон буюмдарды – баланын өнүгүүсүнө түрткү берүү үчүн, ал өзү жалгыз ойногондо да, башкалар менен чогуу ойногондо да колдонсо болот. Үйдөгү кадимки буюмдардын көбү оюнчук катары пайдаланылууга жарайт, же аларды оюнчук кылып өзгөртүп жасоого болот.
 |
Мээримдүү, ак көңүл бала ымыркайды багуудан далай нерселерди үйрөнө алат – бул ал үчүн жумуш да болуп, оюн да болуп сезилет. |
ЭСКЕРТҮҮ! Оюнчуктары таза жана коопсуз болуусун камсыз кылыңыз.
| |
Ойлоп чыгаруу жөндөмдүүлүгүңүздү пайдаланып, колдо бар материалдардан балаңызга оюнчуктарды жасап бере аласыз. Мында бир нече мисал келтирилген:
Тийип сезүүсүн өрчүтүү үчүн оюнчуктар
|
|
  |
 |
Эгер бала үчүн кыймылдарын башкаруу оор болуп, ал оюнчуктарын улам колунан түшүрүп же жоготуп турса, аларды, сүрөттө көрсөтүлгөндөй кылып, жип менен байлап койсо болот. |
Жыттап жана даам татып таануусун өрчүтүү үчүн оюнчуктар
| тамак, гүлдөр, мөмөлөр, жаныбарлар, тамакка даам, берүүчү кошулмалар, атырлар |  |
Көрүүсүн өрчүтүү үчүн оюнчуктар
| күзгү, боёктор, түстүү кагаз же фольга, үйдөгү буюмдар, марионетка куурчактары, сүрөттүү эски журналдар, түркүн түстүү айнектер (калейдоскоп), колчырак | 
манжаларга кийгизилүүчү марионетка куурчактары |
Дененин тең салмактыгын сактоону ыкжөндөмүн өрчүтүү үчүн оюнчуктар
Угуусун өрчүтүү үчүн оюнчуктар
| шылдырак, гитара, чоор, добулбас, коңгуроо |  |
маримба же, ксилофон, коңгуроолордун, түрлөрү, ышкырык, бөлмө канаттуулары, жаныбарлар чыгарган добуштар, жаңырык жаратуучу деңиз үлүлкабыгы же ушул сымал оюнчуктар, адамдар сүйлөшүү күлүү жана каткыруу, ырдоо, бала кыймыл даганда үн чыгарып туруучу, кырк муунуна же кызыл ашыгына тагылуучу билерик |
 мискейди добулбас катары колдонуу |
АКЫЛ-ЭСТИ ЖАНА КӨЗДӨР МЕНЕН КОЛДОРДУН БИРГЕЛЕШИП ИШТӨӨСҮН ӨРЧҮТҮҮЧҮ ОЮНЧУКТАР
Бир буюмду башка буюмга киргизүү ык-жөндөмүн өздөштүрүү
| Жөнөкөй кыймылдан баштагыла: кумурага буюмдарды ыргытып, анан аларды кайра чыгарсын. |
 |
 жыгачтан, өрүлгөн жиптен, күйгүзүлгөн чоподон, эски сөөктөн же каамыттан жасалган шакектер
Астынкы бөлүгү жыгачтан же кат-кат салынган картон кагаздардан жасалган.
жыгач же жүгөрүнүн сотосу |
Эскертме: Буюмдарды бир бирине тууралоону үйрөнүүсү үчүн, шакектердин чоңдугу, түсү же формасы түрдүү болсо, жакшы болот.
| Колдору жана манжалары так кыймылдоосун өрчүтүү үчүн, бала мончокторду же жыгачтан жасалган майда оюнчуктарды боо же сым боюнча ары-бери жылдырып көнүксө болот. |  |
| Эгер жаныбарлардын же тамашалуу каармандардын фигуркаларын колдонсо, көнүгүү өзү кызыктуу болот. Ошондо башка балдар да оюнга катышкысы келет. |  |
Бир бирине окшош буюмдарды табуу оюндары
| Бала бир бирине формасы, чоңдугу жана түсү менен окшош буюмдарды таап көнүгүп машыкса болот. |  |
| Кесилип алынган бөлүкчөлөргө жабыштырылган кыска таякчалар манжаларын так кыймылдатканды үйрөнүүсүнө балага жардам берет. |  таякча |
| Жөнөкөйүрөөк оюндардан (төрт бурчтуу же тегерек фигуркалардан) баштагыла. |
 топ, тоголок мөмө же дары куюлчу бөтөлкө
картон кагаздан жасалган жащик
кубиктер же ширенкенин кутулары |
| Андан кийин түрдүү формадагы фигуркаларды колдонууну талап кылган, татаалыраак оюндарга өткүлө. |
 чоң калай чака
түрдүү түстөгү жана формадагы 3 фигурка
жыгачтан же катталган картон кагаздан жасалган капкак
капкак (астынан көрүнүшү)
Ички тегереги чакага тыгыз отурат. |
“Баш катырмалар”
Чогултулма баш катырмалар жана бир бирине тургузулуп курулуучу кубиктер да түрдүү формалар жана түстөр бир бирине кандайча дал келерин үйрөнүүсүнө балага жардам берет.
Жөнөкөй оюнчуктарды жасоо боюнча башка сунуштар “Оюнчуктарды жасоо үчүн балдар устаканасы” деп аталган 49-бөлүмдө.